چه شرطهایی را باید برای مهاجرت تحصیلی در نظر بگیرم؟
انتخاب محل تحصیل، و دانشگاهی که باید بروید، دومین نکته مهم در تصمیم شما برای ادامه تحصیل در خارج از کشور است. در انتخاب دانشگاه باید خیلی چیزها را در نظر بگیرید که برای تحصیل در ایران هم اهمیت داشت اما حالا اهمیت آن چند برابر میشود. اول از همه، روشن شد که بهتر است در کدام کشور تحصیل کنید؛ حالا باید مشخص کنیم که برترین دانشگاهی که شما میتوانید در کشور مقصد در آن تحصیل کنید کدام است؟ بدیهی است که اگر بخواهید در یکی از رشتههای مهندسی، مدرک Ph.D بگیرید یکی از بهترین انتخابهای شما در کشور امریکا، MIT خواهد بود، اما اگر خواسته باشید دکتریِ فلسفه داشته باشید، یکی از بهترین انتخابهایتان، در کشور انگلستان، دانشگاه آکسفورد است.
همه ساله دانشگاهها رتبهبندی، و با شاخصهای عملکردی متفاوت ارزیابی میشوند اما فقط یک متخصص میتواند معنای آن شاخصها را بداند و شما را به بهترین نحو، در شناسایی و انتخاب بهترین دانشگاه یاری دهد. اگر شما دانش لازم را در این باره نداشته باشید، رتبهها، عددهای بی معنی بیش نیستند. خوشبختانه این فرصت را داشتهام تا به عنوان یک متخصص، سالها در این باره مطالعه کنم، و به همین دلیل در سال 1394، توسط وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، به عنوان مجری پروژه طرح رتبه بندی دانشگاههای دولتی ایران، تعیین شوم. آن پروژه پس از 2 سال کار مستمر یک تیم بزرگ از استادان دانشگاههای برتر کشور، به راهبری من، با موفقیت در سال 1396، به پایان رسید و برای اولین بار در یک نظام علمی دقیق، بیش از 115 دانشگاه دولتی رتبهبندی و از طریق رسانههای ملی، به جامعه دانشگاهی و مردم معرفی شد.
علاوه بر این، آنچه در اینجا به عنوان دومین نکته از 5 نکته قابل تامل برای شما که تصمیم به تحصیل در خارج کشور گرفتهاید، مطرح میشود، حاصل تحصیل، کار و زندگی در کشورهای مختلف جهان؛ اطلاع دقیق از آخرین وضعیت و شرایط آموزش و آموزش عالی در دانشگاههای دنیا؛ گفتگو با صدها استاد و دانشجوی ایرانی و غیرایرانی شاغل در دانشگاههای معتبر جهان؛ و به روز نگهداشتن علم خود در رشته مرتبط با آموزش عالی است. امیدوارم این نکات به شما در گرفتن یک تصمیم درست و به موقع کمک کند.
همانطور که گفته شد دهها شرط و پیش نیاز وجود دارد که باید پیش از تصمیمگیری برای مهاجرت تحصیلی به یک کشور جدید در نظر بگیرید. در حالی که شرایط خاص ممکن است بسته به کشورِ مقصد؛ و مقطع، رشته و دانشگاه مورد نظر برای مهاجرت متفاوت باشد، اگر پس از بررسی و تامل در این نکته، سوالی داشتید از طریق کانالهایی که اعلام میشود، در ارتباط باشید.
شرط چهارم: ملاحظات مالی و اقتصادی
زندگی در هر کجای دنیا، نیاز به تامین مالی دارد
اگر در ایران یا هر کجای دیگر دنیا زندگی کنید، بدون شک یک الزام اولیه برای هر فرد، دسترسی به درآمد یا پسانداز برای رفع نیازهای مالی به مسکن، تغذیه، سلامت-بهداشت، و رفت و آمد است. این نیاز به خارج شدن شما از ایران، و زندگی در خارج کشور از بین نمیرود، اما ممکن است زندگی در خارج از کشور باعث شود که از شدت نیاز مالی کاسته، یا بر آن افزوده شود.
اگر تا امروز در کشور پیشرفته صنعتی زندگی نکردهاید باید بگویم که زندگی از نظر تنوع و امکان تنظیم سطح کیفی آن در ایران با آن کشورها تفاوتی ندارد. برای مثال اگر شما در دوره دانشجویی خود در سال 1394 در شهری مانند تهران بر اساس ارزش پول کشور در سال 1402، میتوانستید با مبلغ 5 میلیون تومان، خارج از خوابگاه، زندگی مستقلی برای یک نفر داشته باشید، پس از گرفتن مدرک و کسب درآمد، در سال 1402 شاید نتوانید با 15 میلیون تومان زندگی بی دردسر اقتصادی در نقاط مسکونی قابل قبول آن شهر داشته باشید؛ اما اگر در همین سال، برای زندگی مستقل یک نفره بتوانید در شهری مانند ماهنشان در استان زنجان اقامت داشته باشید، میتوانید با 5 میلیون تومان زندگی قابل قبولی تنظیم کنید. بر همین قیاس شما میتوانید، بدون احتساب شهریه دانشگاه، با ماهی 1200 دلار امریکا در شهر Huston آن کشور زندگی کنید اما با همین میزان نمیتوانید در تورنتو کانادا زندگی خود را به درستی تنظیم کنید. همین طور در داخل کشور کانادا، هر فرد میتواند با 1200 دلار در شهرهای بزرگ و پیشرفتهای مانند Winnipeg یا شهر Quebec، زندگی قابل قبولی داشته باشد، در حالی که شاید با دو برابر این میزان هم نتواند در شهری مانند ونکوور، در همان سطح، زندگی کند.
این مثالها، بر اساس آخرین اطلاع از قیمت مسکن، تغذیه، بهداشت و حمل و نقل در پاییز سال 2023 ارایه شده است. بر این اساس میتوانیم نتیجه بگیریم که: 1) زندگی در هر کجای دنیا هزینه دارد؛ و 2) مبلغِ حداقلی برای تامین مالی زندگی لازم است که تحت هر شرایطی پایینتر از آن برای زندگی اجتماعی مناسب، امکان پذیر نیست؛ و 3) تنظیم هزینه زندگی در یک دامنه وسیع، یک استراتژی و هدف شخصی است و در هر صورت نقش فرد در آن رابطه اهمیت زیادی دارد.
شما به عنوان دانشجو یا کسی که برای فرصت تحقیقاتی وارد کشور دیگر میشوید، هزینههای نسبتاً کمتری از سایر مردم دارید، اما هزینههای زندگی شما در هر سطحی از زندگی که تنظیم میکنید بیش از 20 درصد از بقیه مردم در همان سطح، کمتر نخواهد بود.
مهمترین هزینههای زندگی در دوران تحصیل در کشورهای پیشرفته صنعتی کدام است؟
به ترتیب 5 مورد از اصلیترین هزینههای زندگی در دوره دانشجویی در کشورهای صنعتی عبارت است:
یک. شهریه دانشگاه و هزینههای مرتبط با تحصیل
شهریه دانشگاه و سایر هزینههایی که تامین آنها به واسطه تحصیل، بر عهده دانشجو است، از مبالغ یکسانی تابعیت نمیکند. برای مثال اگر بخواهید در سال 2024، در رشتههای مهندسی، مدرک کارشناسی ارشد خود را در دانشگاههای معتبر کشور کانادا بگیرید، میتوانید دانشگاهی که شهریه آن در یک سال (دو نیمسال) 8500 دلار است را انتخاب کنید یا به دانشگاههای بهتری فکر کنید که شهریه آن در همین رشته و مقطع تا 79000 دلار بالا میکشد! در بین رشتههای مهندسی هم مبالغ شهریه بسیار متفاوت است: برای مثال در رشته مهندسی شیمی شما باید به طور متوسط، برای دست کم 22000 دلار در سال آماده باشید تا در یک دانشگاه با رتبه حدود 10 کانادا درس بخوانید، اما اگر بخواهید مدرک کارشناسی ارشد رشته مهندسی عمران بگیرید، شهریه شما در همین گروه از دانشگاهها تا حدود متوسط 16500 دلار پایین میآید. طبیعتا در رشتههای خانواده دندانپزشکی، پزشکی، داروسازی، و برخی رشتههای علوم و کشاورزی، شهریهها در همه مقاطع به طور متوسط بالاتر از رشتههای علوم انسانی و هنرها است.
دو. هزینه مسکن
هزینه مسکن مانند ایران و اغلب کشورهای دنیا، مهمترین هزینه زندگی، در کشورهای صنعتی محسوب میشود. بهعنوان دانشجوی مجرد، راههای بسیار متنوع و ارزانی برای تامین مسکن وجود دارد اما، برای زندگی خانوادگی، تامین مسکن متناسب با شأن دانشجو، به هزینه بیشتری نیاز دارد. تقریبا هیچ دانشگاهی با استانداردهای متعارف، در کشورهای صنعتی وجود ندارد که خوابگاه رایگان در اختیار دانشجویان خود، خواه بومی یا بین المللی قرار دهد. بنابراین دانشجو باید بین هزینه اقامتگاه (Residence fee) در دانشگاه، و هزینه اجاره یک آپارتمان یک خوابه در شهر، همه متغیرها را محاسبه و سرانجام تصمیم گیری کند. جزییاتی در این رابطه وجود دارد که باید در UA مورد به مورد بررسی و بهترین پیشنهاد به شما داده شود. توجه داشته باشید که هزینههای جانبی اسکان، مانند هزینه انرژی (برق)، آب سرد، آب گرم، اینترنت، تلویزیون، نگهداری (یا شارژ ساختمان)، جزو هزینههایی است که اغلب در دل «مسکن» قرار میگیرد و محاسبه میشود.
سه. هزینه خورد و خوراک
هزینه خورد و خوراک هم در کشورهای مختلف صنعتی و در ایالات و شهرهای هر ایالت با دیگری متفاوت است. به علاوه سبک زندگی که هر فرد انتخاب میکند، نوع و میزان تغذیه، وقت و انرژی که حاضر است برای تامین غذای خود صرف کند، و مواردی نظیر اینها در برآورد هزینه خورد و خوراک شما موثر است. طبیعی است که زندگی شما در کشور خارجی به شکل دونفره باشد (خود و همسرتان، یا شما و دوستتان)، در این صورت، نرخ قیمت تمام شده هزینههای مسکن و خورد و خوراک سرشکن میشود و پایین میآید.
چهار. هزینه بهداشت و سلامت
در شرایط سلامتی کامل، هزینههای بهداشت و سلامت شما، رتبه چهارم در میان هزینههای رایج را به خود اختصاص میدهد؛ اما اگر در کشوری تحصیل کنید که بیمه سلامت عمومی، دانشجویان و خانوادههای آنان را پوشش نمیدهد، چه بسا در شرایط برخورد با بیماری یا سایر دشواریهای جسمی مزمن، هزینه بیمه و یا سلامت شما از سایر هزینههای زندگی هم بیشتر باشد. در کشورهای صنعتی باید بیش از ایران مراقب سلامتی خود باشید. ضمن اینکه بیمه سلامت عمومی، همه هزینهها، از جمله هزینههای دندانپزشکی را پوشش نمیدهد. در حالی که هزینه متوسط ترمیم یک دندان پوسیده و یا شکسته شما در امریکا، بین 300 تا 600 دلار هزینه ایجاد میکند.
پنج. هزینه رفت و آمد
هزینه حمل و نقل، به ویژه حمل و نقل شهری، در کشورهای صنعتی بالا است و یکی از هزینههای قابل توجه برای فرد و خانواده محسوب میشود. خوشبختانه تقریبا در همه کشورهای پیشرفته صنعتی، دانشجویان از مجوزهای مخصوص، با نرخ مناسب برای استفاده از وسایل حمل و نقل شهری، بهره میبرند. ضمن اینکه روشهای بسیار متنوعی برای کاستن از هزینههای رفت و آمد شهری وجود دارد که در رأس آنها استفاده از وسایل نقلیه مکانیکی (دوچرخه) یا الکتریکی (اسکوتر) است.
سایر هزینهها
هزینههای زندگی در هر کجای دنیا که زندگی کنید، بسیار متنوع و دارای اقلام متنوع هستند. برای مثال هزینه تفریحات، هزینه پوشاک، هزینه تحصیل فرزندان (که در برخی کشورها، برای دانشجویان رایگان است)، هزینه نگهداری/پرستاری فرزندان، و هزینه مسافرت، و مانند اینها، نیز از کشوری و شهری به محل دیگر، و از فردی به فرد دیگر، کاملاً متنوع است.
مهمترین منابع تامین مالی در دوران تحصیل در خارج از کشور کدام است؟
برای کمک به دانشجو که تحصیل خود را با سهولت بیشتری بگذراند، معمولا دانشگاههای کشورهای پیشرفته صنعتی، برای برخی از دانشجویان تمام-وقت، به ویژه در دورههای تحصیلات تکمیلی بودجهای را در نظر میگیرند که به طور کلی میتوانیم آنها را به عنوان «وجوه دانشگاهی» نامگذاری کنیم. منظور از وجوه (Funds) وجوهی است که دانشگاه، از محل مبالغی که هیئت امنای دانشگاه میپردازد؛ وجوه دریافتی از صندوقهای سرمایه گذاری؛ هدیه و وقف؛ مبالغ دریافتی دانشگاه از قراردادها؛ از جمله قراردادهای فرعی یا کمکهای مالی فرعی؛ مبالغ دریافتی دانشگاه از محل مشارکت در سرمایهگذاری؛ هدایا و جوایز؛ و هرگونه درآمد حاصل از آنها در اختیار دارد تا به یکی از صورتهای چهارگانه زیر در اختیار دانشجو قرار دهد. تصمیم درباره میزان و روش کمک به هزینههای تحصیل دانشجو، از یک دانشگاه به دانشگاه دیگر تفاوتهای جدی دارد. این اشتباه در میان برخی دانشجویان ایران رایج است که به جای کلمه بورسیه، از اصطلاح فاند (Fund) استفاده میکنند که فراتر از بورسیه است و دربرگیرنده همه موارد میباشد.
بورسیه تحصیلی. یکی از روشهای محبوب تامین مالی برای دانشجویان بینالمللی، استفاده از بورسیه تحصیلی (Scholarships) است. بورسیه، مانند جایزهای است که دانشگاه برای شما در نظر میگیرد تا به کمک آن بتوانید هزینههای تحصیل خود را در هر مقطعی بپردازید. گاهی بورسیه تحصیلی به صورت چک، توسط دانشگاه، یکباره به فرد داده میشود و گاهی به صورت ترمی یا سالانه پرداخت میشود. دلیل اعطای بورسیه، حمایت از تحصیل دانشجو، در رشتهها و مقاطع خاص تحصیلی و تسهیل ورود او به دانشگاه، به ویژه برای افرادی است که ویژگی ممتازی دارند.
کمک هزینه. پرداخت کمک هزینه (Grant) بیشتر مبتنی بر تقاضای بازار کار در هر کشور است. گرنت یا کمک هزینه، نوعی کمک مالی است که بر اساس شایستگیهای فرد در پرداخت هزینه تحصیل و میزان تقاضا به نیروی کار در رشتهای که داوطلب در آن درخواست تحصیل دارد، به وی پرداخت میشود. علاوه بر این ممکن است برخی استادان، برای پیشبرد پروژههای خود، توانایی پرداخت کمک هزینه به دانشجو را داشته باشند. در این صورت آنها هنگام بررسی درخواست دانشجو برای پذیرش، بر اساس شایستگیهای او، در پاسخ به پیشبرد بخشی از پروژه استاد، به دانشجو، کمک هزینه میپردازد. کمک هزینه پولی است که به دانشجو داده میشود، تا به او در تامین هزینههای تحصیل در دانشگاه کمک کند. این پول برای پوشش هزینههایی مانند اجاره خانه، غذا، خرید کتاب درسی، یا پرداخت شهریه به دانشجو داده میشود.
کمکِ مالی. کمکهای مالی بلاعوض (Bursary) به دانشجویانی تعلق میگیرد که بتوانند دلیل نیاز خود به کمک، و میزان آن را نشان دهند. کمک مالی نوعی بورسیه (Scholarship) است که هدف اصلی آن حمایت مالی از دانشجویانی است که حتی با کمک والدین خود قادر به تامین هزینههای تحصیل خود نیستند. کمک مالی بلاعوض (Bursary) از طریق دادن پول به دانشجویان برای پرداخت هزینه تحصیلشان معنی پیدا میکند.
وام دانشجویی. وام (Loan) دانشجویی قراردادی است که به موجب آن دانشجو، با معرفی دانشگاه، برای پرداخت هزینه تحصیل خود از بانک وام میگیرد و پس از پایان تحصیل و شروع به کار، پول را پس میدهد. وامها به دو صورت با بهره و بدون بهره تعلق میگیرد. وامهای دانشجویی که دولت مرکزی به دانشجویان اعطا میکند بدون بهره هستند. در کانادا، دولت سود وام دانشجویی را در زمانی که وی تمام-وقت تحصیل میکند، میپردازد. در این صورت دانشجو باید وضعیت تحصیلی خود در پایان هر سال را به دولت گزارش کند. معمولاً وامها به دانشجویان بومی هر کشور داده میشود اما در برخی کشورها و دانشگاهها، تحت شرایطی، فرصتهای دریافت وام تحصیلی، برای دانشجویان بین المللی نیز وجود دارد. در این صورت باید با اطمینان، درباره انواع وام، نرخ بهره، شرایط بازپرداخت، و پیامدهای دریافت وام، بررسی و تامل کنید تا تصمیمی آگاهانه بگیرید.
سایر منابع تامین مالی. علاوه بر اینها، راه دیگر تامین مالی از تحصیل در خارج از کشور، استفاده از درآمد دانشجو حین تحصیل، استفاده از سرمایهگذاری، و استفاده از پولی که از ایران به همراه خود دارید است که معمولاً آخرین راهی است که داوطلبان تحصیل به آن فکر میکنند. هر یک از این راهها، در کشورهای مختلف و ایالتهای داخلی هر کشور، دارای شرایط و ویژگیهای متفاوتی است که هنگام تصمیم گیری برای انتخاب کشور مورد نظرتان، حتما باید به آنها، فکر کنید.
جمعبندی
بهطور خلاصه، در نظر گرفتن حمایت مالی برای هر دانشجو در کشور خارجی ضروری است تا به طور موثر برای هزینههای تحصیل خود برنامهریزی و از یک دوره زندگی، متمرکز بر فعالیتهای علمی آرام و موفق، اطمینان حاصل کند. مطالعه دقیق این مقاله و استفاده هوشمندانه از نظرات منتور، به تصمیم گیری آگاهانه و برداشتن گامهای پیشگیرانه، از بروز بحران در مدیریت امور مالی، در طول دوره تحصیل کمک میکند.